Sklejka i jej zastosowania
Sklejka (zwana również potocznie dyktą lub skleiną) Sklejka jest najstarszym półfabrykatem z tworzyw drzewnych, zaliczanym do ulepszonych materiałów drzewnych. Sklejkę uważa się za cenny materiał konstrukcyjny, który oprócz walorów dekoracyjnych ma liczne zalety drewna bez wielu jego wad. Jest materiałem kompozytowym, powstałym poprzez sklejenie ze sobą krzyżujących się cienkich warstw drewna. Cienkie warstwy drewna nazywamy fornirami (najczęściej o grubościach 0.4, 0.5, 0.6, 0.7, 0.8, 0.9, 1.0, 1.2, 1.5, 2.0, 2.5, 3.0 mm), które otrzymywane są poprzez płaskie, mimośrodowe lub obwodowe skrawanie drewna okrągłego, odznaczają się zwykle efektownymi wzorami usłojenia, barwą i połyskiem.
Fornir jest materiałem drzewnym grubości do 6 mm otrzymywanym przez skrawanie: płaskie, mimośrodowe lub obwodowe. Cienkie płaty forniru (0.4÷2.5 mm) produkuje się jako okleiny i obłogi, grubsze zaś (2.6÷6.0 mm) tylko jako obłogi.
Okleina jest fornirem do oklejania powierzchni gotowych wyrobów, np. elementów płytowych w meblach, w celu ich uszlachetnienia i nadania ostatecznego wyglądu.
Obłóg jest fornirem przeznaczonym do oklejania wyrobów jako podkład pod okleinę, farbę lub inną powłokę kryjącą: służy także na zewnętrzne warstwy sklejki, do oklejania płyt stolarskich i płyt wiórowych poprzecznie prasowanych.
Zależnie od przeznaczenia i sposobu skrawania, rozróżnia się fornir skrawany:
- płasko, na skrawarkach płaskich,
- obwodowe, na skrawarkach obwodowych przez skrawanie obwodowe równoległe do osi podłużnej skrawanego drewna przy centrycznym zamocowaniu wyrzynka.
Pierwszy sposób, zwany powszechnie skrawaniem (symbol P), dotyczy oklein i obłogów (płaty forniru do 2.5 mm). Drugi sposób, nazywany skrawaniem obwodowym lub łuszczeniem (symbol O), dotyczy głównie obłogów.
Pośrednią odmianą łuszczenia stosowaną w produkcji oklein jest skrawanie mimośrodowe (symbol M) na skrawarkach obwodowych przez skrawanie obwodowe równoległe do osi podłużnej skrawanego drewna przy niecentrycznym (mimośrodowym) zamocowaniu wyrzynka.
Skrawanie mimośrodowe powoduje, że słoje roczne są przecinane pod coraz to innym kątem, dzięki czemu można uzyskać okleinę o ciekawym i dekoracyjnym rysunku drewna. Płat forniru, jako pojedynczy arkusz szerokości równej długości drewna skrawanego obwodowe i nieokreślonej długości, nazywa się wstęgą forniru, zaś część płata lub wstęgi nazywa się wycinkiem forniru.
Pojedynczy płat forniru lub kilka wycinków forniru, połączonych ze sobą (lub ułożonych obok siebie) na styk o wymiarach długości i szerokości odpowiadających wymiarom gotowego wyrobu przeznaczonego do okleinowania, nazywa się formatką.
Powierzchnię forniru stykającą się w czasie skrawania z listwą dociskową nazywa się płaszczyzną prawą, zaś powierzchnię stykającą się z nożem - płaszczyzną lewą.
Zestaw płatów forniru z jednego rodzaju drewna, skrawanych płasko lub mimośrodowo i ułożonych w kolejności skrawania lub skrawanych obwodowo i odciętych ze wstęgi forniru - nazywa się wiązką oklein lub wiązką obłogów.
Zewnętrzne płaty drewna tworzące płaszczyznę sklejki to obłogi, a wewnętrzne - forniry. Warstwę wewnętrzną (centralną) między obłogami (widoczną na przekroju poprzecznym sklejki) tworzy się z jednego lub dwóch fornirów o równoległym przebiegu włókien. Forniry te mogą być jednolite, spajane w poprzek włókien lub wzdłuż włókien na ucios, lub też złożone z kilku wycinków forniru ułożonych obok siebie.
Obłogi prawej i lewej płaszczyzny sklejki powinny być wykonane z tego samego rodzaju drewna i mieć wzajemnie równoległy przebieg włókien. W sklejce wielowarstwowej między warstwą centralną występują dwie symetryczne warstwy wewnętrzne znajdujące się pod obłogami i stąd ich nazwa podobłogi.
Jeżeli wszystkie warstwy w sklejce są wykonane z jednego rodzaju drewna, to sklejka taka nazywa się jednorodzajowa; jeżeli zaś jej warstwy wewnętrzne lub niektóre z nich są wykonane z innych rodzajów drewna niż warstwy zewnętrzne, to sklejka jest wielorodzajowa.
Włókna w poszczególnych przylegających do siebie warstwach w sklejce przebiegają pod kątem prostym. Sklejka zwykle składa się z nieparzystej ilości warstw. Własności fizyczne i mechaniczne zależą od gatunku drewna, jakości obłogów (warstw zewnętrznych), grubości i układów fornirów, rodzaju kleju u sposobu klejenia. Rozróżnia się sklejkę suchotrwałą (klejoną klejami mocznikowymi), półwodoodporną (klejoną klejami melaminowymi) i wodoodporną (klejoną klejami bakelitowymi i syntetycznymi). Wodoodporność dotyczy tylko kleju, a nie całej sklejki, która jako produkt drewniany nie jest odporna na wodę. Najczęściej produkowane grubości sklejek 3, 4, 5, 6, 6.5, 7.5, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 16, 18, 19, 20, 21, 22, 24, 25, 27, 30, 35, 40 mm. Sklejki wytwarzane są z różnych gatunków drewna. Najczęściej z sosny, brzozy, olchy oraz z buku lub z drzew egzotycznych. Wewnętrzne warstwy sklejki często są z innego, tańszego gatunku niż zewnętrzne.
Zależnie od stopnia odporności na wodę rozróżnia się. sklejkę suchotrwałą (S), półwodoodporną (W1) i wodoodporną (W2). Sklejka suchotrwała jest nieodporna na działanie warunków atmosferycznych i przeznaczona jest do stosowania w warunkach suchych, w pomieszczeniach z ogólnie niską wilgotnością powietrza Do jej produkcji zastosowano kleje na bazie żywicy mocznikowo-formaldehydowej. Sklejka półwodoodporna jest przeznaczona do stosowania w warunkach wilgotnych. Do jej produkcji zastosowano kleje na bazie żywicy fenolowo-formaldehydowej. Sklejka wodoodporna jest odporna na działanie czynników atmosferycznych i przeznaczona jest do stosowania w warunkach zewnętrznych. Do jej produkcji zastosowano kleje na bazie żywicy mocznikowo-melaminowo-formaldehydowej. Poza tym podstawę klasyfikacji sklejki stanowią: rodzaj użytego drewna (liściaste, iglaste), stopień odporności na działanie wody, kierunek przebiegu włókien drzewnych, stanu powierzchni obłogów, stopnia uszlachetnienia, przeznaczenia.
Ze względu na chropowatość powierzchni rozróżniamy: sklejkę nieszlifowaną (0) i szlifowaną (1).
Klasyfikacja jakościowa sklejki rozróżnia cztery klasy A, B, BB, BBB. O jakości sklejki decyduje prawa powierzchnia, a jej lewa powierzchnia nie może być gorsza o więcej niż dwie klasy. O jakości decyduje występowanie wad drewna (sęki, zgnilizna, sinizna, pęcherze żywiczne) oraz wad produkcji (szorstkość powierzchni, plamy, pęknięcia, przebicia kleju).
Arkusz sklejki to płyta o powierzchni co najmniej l m2. Rozróżnia się arkusze: podłużny, którego długość jest większa od szerokości, oraz poprzeczny, którego szerokość jest większa od długości.
W każdym arkuszu sklejki występuje płaszczyzna lepsza nazywana płaszczyzną prawą i druga - jakościowo gorsza - po stronie przeciwległej , nazywana płaszczyzną lewą.
Na każdym arkuszu sklejki na lewej powierzchni umieszcza się cechę pozwalającą na określenie jej klasy, właściwości i przeznaczenia. Specjalnym przeznaczeniem charakteryzuje się drewno prasowane z żywicą syntetyczną.
Sklejkę przeznaczenia ogólnego wytwarza się według znormalizowanych wymagań technicznych tak ustalonych, aby mogła być racjonalnie wykorzystana na różnorakie cele; zwłaszcza w produkcji mebli i innych wyrobów stolarskich.
Wymagania dotyczące sklejki przeznaczenia ogólnego są związane głównie z wyglądem zewnętrznym płaszczyzn i z jej sklejeniem. Nie stawia się jej natomiast wymagań wytrzymałościowych.
Sklejkę dzieli się według ogólnych kryteriów na: rodzaje, typy i odmiany.
W zależności od rodzaju drewna, z którego są wykonane obłogi, rozróżnia się dwa rodzaje sklejki:
- iglastą - sosnową (So), świerkową (Św), jodłową (Jo),
- liściastą - olchową (Ol), brzozową (Brz), bukową (Bk).
Dopuszcza się również produkcję sklejki z drewna tropikalnego
Sklejkę przeznaczenia specjalnego, nazywaną sklejką specjalną, produkuje się z drewna drzew iglastych i liściastych, podobnie jak sklejkę przeznaczenia ogólnego. W produkcji uwzględnia się warunki techniczne, jakim powinna odpowiadać sklejka, zgodnie z jej przeznaczeniem i wymaganiami ustalonymi właściwą normą.
Wymagania dotyczące oceny sklejki przeznaczenia specjalnego są związane nie tylko z wyglądem jej zewnętrznych płaszczyzn i stopniem uszlachetnienia powierzchni, lecz także z jakością i trwałością jej sklejenia oraz z wynikami badań stopnia wytrzymałości.
Ze względu na przeznaczenie, rozróżnia się wiele rodzajów sklejki specjalnej, np.: sklejkę lotniczą, szkutniczą, wagonową, kontenerową, okleinowaną i sklejkę do deskowań.
Odmiany sklejki specjalnej mogą być zróżnicowane pod względem postaci wyrobu lub sposobu uszlachetnienia zewnętrznych płaszczyzn; np.:
- sklejka profilowana w formach cylindrycznych lub sferycznych, wytwarzana w postaci kształtek sklejkowych (wyprasek) o określonych profilach i przeznaczeniu,
- sklejka uszlachetniona powłoką z żywic utwardzonych, w której co najmniej jeden z obłogów arkusza podczas klejenia jest powleczony żywicą termoutwardzalną, a czoła i boki arkusza są chronione żywicą chemoutwardzalną lub farbą wodoodporną (np. sklejka do deskowań obustronnie uszlachetniona z utwardzoną powłoką z żywic fenolowych),
- sklejka impregnowana, której obłogi i warstwy fornirów są nasycane chemicznymi środkami ochrony drewna przed szkodliwym działaniem czynników biologicznych (np. grzyby i owady) lub innymi środkami zwiększającymi odporność na działanie wody i ognia,
- sklejka przetworzona obróbką mechaniczną, czyli poddana obróbce wykończeniowej polegającej przykładowo na nacinaniu wpustów, profilowaniu wręgów, wykonywaniu uciosów, wierceniu lub klejeniu na zakładkę (np. sklejka wielkowymiarowa płaska wytwarzana z arkuszy sklejanych na ucios lub wczepy).
Sklejka daje się względnie łatwo modelować (wyginać) na gorąco, co pozwala na wytwarzanie kształtów przydatnych np. w meblarstwie: szuflady, płyciny, ściany tylne mebli szkieletowych, elementy konstrukcyjne mebli biurowych i warsztatowych. Dzięki temu, sklejka jest używana powszechnie do produkcji mebli domowych i biurowych.
Jest używana w budownictwie do systemów szalunkowych, rusztowań, budowy ścian działowych, sufitów, na poszycia dachów, na okładziny ścian, podłóg i sufitów, jako materiał konstrukcyjny lub wypełniający oraz do budowy form do zalewania betonu, w budownictwie przemysłowym na podłogi hal i podesty, platformy rusztowań, również elewacje i do wykończenia wnętrz, elementów w budownictwie szkieletowym, parkietów, drzwi.
Wykorzystywana do produkcji opakowań (skrzynie, pojemniki, różnego rodzaju pudełka) w szkutnictwie (kadłuby jachtów, żaglówek i łódek) i przemyśle stoczniowym (wyposażenie wnętrz i ładowni statków). Również do produkcji galanterii drewnianej, np. szkatułki, zabawki (np. puzzle, bieguny koników bujanych oraz bumerangi), elementów sprzętu sportowego, produkcji skrzyń pianin i fortepianów, skrzynek kolumn głośnikowych, na wyposażenie placów zabaw, do produkcji tablic informacyjnych i reklamowych.
Powszechnie wykorzystuje się rożne gatunki sklejki w przemyśle motoryzacyjnym. Przy budowie pierwszego powojennego autobusu Star 50 została użyta sklejka do wykonania jego wnętrza. Również niektóre elementy pierwszych popularnych samochodów Syrena 100 wykonane były ze sklejki. Obecnie ze sklejki w różnych odmianach wykonywane są podłogi w naczepach i przyczepach, elementy nadwozi (burty, ścianki, przegrody i półki, obudowy) i skrzynie ładunkowe. Sklejka znajduje również zastosowanie do produkcji powozów i bryczek konnych oraz wagonów kolejowych.
Osobną grupę sklejek stanowi sklejka lotnicza. Sklejka lotnicza różni się od zwykłej lepszą jakością, dokładnością wykonania i wytrzymałością. Zawsze jest klejona klejem wodoodpornym. Prawie zawsze wytwarzana jest z brzozy. O precyzji wykonania sklejki lotniczej świadczy fakt, ze najcieńsza sklejka lotnicza ma grubość 0,4 mm i sklejona jest z trzech warstw drewna. Sklejka lotnicza była powszechnie stosowano przy budowie samolotów, aż do rozpoczęcia II wojny światowej. Z polskich samolotów okresu 1918-1939, w których zastosowano sklejkę można wymienić: samolot myśliwski PWS-10, samolot bombowy LWS-6 Żubr, samoloty szkolne: PWS-26, PWS-33 Wyżeł, PWS-35 Ogar, RWD-8, amfibię Nikol A-2, szybowce: CWJ, CW-5 bis, WWS-1 Salamandra, SG-3, Czajka oraz motoszybowiec Bąk.
Chyba najsłynniejszym i najbardziej znanym samolotem, do którego konstrukcji użyto sklejki lotniczej i drewna jest dwusilnikowy, dwumiejscowy samolot wielozadaniowy z okresu II wojny światowej De Havilland DH.98 Mosquito. Ze względu na specyficzną konstrukcję samolot ten nazywany był drewnianym cudem (ang. Wooden Wonder) lub rzadziej drewnianym przerażeniem (ang. Timber Terror), wśród personelu naziemnego zyskał miano marzenia termita (ang. Termite's Dream) lub komar (ang. Mozzie, potocznie od Mosquito). Po wojnie sklejka lotnicza wykorzystywana była do budowy samolotów amatorskich i szybowców chyba najbardziej znany polski szybowiec SZD-9 bis Bocian. Obecnie w lotnictwie w bardzo małym zakresie wykorzystuje się sklejkę, tylko na elementy drugorzędne lub do remontu starszych konstrukcji. Niewielkie ilości sklejki lotniczej używają modelarze.
